İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ HİZMETLERİNDE
İŞ HİJYENİ ÖLÇÜM, TEST VE ANALİZLERİ

İş Hijyeni Ölçümü: Kapsam, Süreç ve Uygulama Alanları

İş hijyeni nedir?

İş hijyeni ölçümleri nedir?

İş hijyeni ; çalışan sağlığını olumsuz yönde etkileyebilecek fiziksel, kimyasal ve biyolojik faktörlerin tespit edilmesi, etkilerinin değerlendirilmesi ve kontrol altına alınması şeklinde tanımlanabilir. Hatta AIHA (American Industrial Hygiene Association/Amerikan Endüstri Hijyenistleri Birliği) iş hijyeni kavramını “İş Hijyeni, işyerlerinde görülen ve endüstri toplumunda hastalığa, sağlığın bozulmasına ve huzursuzluğa neden olan çevresel faktörleri, stresleri saptayan, değerlendiren ve onları kontrol eden bilim ve sanattır’’ şeklinde tanımlamıştır. Bu nedenle çalışan nüfusun sağlığının ve refahının korunması, iş veriminin arttırılması ve tedavi giderlerinin azaltılarak sosyal güvenlik sistemine katkıda bulunulması açılarından büyük önem taşımaktadır. İş hijyeni alanı, yukarıda bahsedilen fiziksel, kimyasal ve biyolojik faktörlerin ölçüm test ve analizlerle tespitini takiben bunların sağlık etkilerinin değerlendirilmesini ve gerekli tedbirlerin tasarlanıp uygulamasını da içermektedir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından 20.08.2013 tarihinde yayımlanan “İş Hijyeni Ölçüm Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik” ise bu konular arasından ölçüm test ve analiz konusunu düzenlemekte ve iş hijyeni ölçüm test ve analizi yapacak laboratuvarların yetkilendirilmesi hakkındaki usul ve esasları belirlemektedir. Yine bu yönetmeliğe göre iş hijyeni ölçüm, test ve analizi ‘Çalışma ortamında bulunan, çalışanların sağlığını olumsuz yönde etkileyebilecek her türlü gürültü, titreşim, aydınlatma, iyonlaştırıcı olmayan radyasyon gibi fiziksel; toz, gaz, buhar gibi kimyasal ve virüs, bakteri, mantar gibi biyolojik etkenlerin nicelik ve nitelik tayininin yapılmasını’ tanımlamaktadır.

İş hijyeni ölçümü; çalışma ortamındaki fiziksel (gürültü, titreşim, aydınlatma), kimyasal (toz, gaz, buhar) ve biyolojik (virüs, bakteri, mantar) etkenlerin nicelik ve nitelik tayinidir. Bu testlerin temel amacı, çalışan sağlığını olumsuz etkileyebilecek risklerin tespit edilmesidir. AIHA (American Industrial Hygiene Association/Amerikan Endüstri Hijyenistleri Birliği) tanımı ile “İş Hijyeni, iş yerlerinde görülen ve endüstri toplumunda hastalığa, sağlığın bozulmasına ve huzursuzluğa neden olan çevresel faktörleri, stresleri saptayan, değerlendiren ve onları kontrol eden bilim ve sanattır. İş Hijyeni Ölçümleri NedirÇalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından 20.08.2013 tarihinde yayımlanan “İş Hijyeni Ölçüm Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik” doğrultusunda tüm çalışanların fiziksel, ruhsal ve sosyal iyilik hallerini en yüksek düzeye getirmek ve bu düzeyi sürdürmek, çalışma ortamı ve çalışma koşullarının yol açabileceği sağlık sorunlarını ortaya koymak ve sağlığı bozabilecek her türlü etkene karşı çalışanları korumak ve işyerlerinde teknik korunma önlemleri alarak kişisel etkinliğin-konforun sağlanması, çalışma ortamında bulunan sağlık risklerine karşı teknik tedbirler dahil korunma tedbirlerinin alınması hedeflenir. İş hijyeni ölçümleri ile çalışma ortamında bulunan, çalışanların sağlığını olumsuz yönde etkileyebilecek her türlü fiziksel ve kimyasal etkenlerin nicelik ve nitelik tayini yapılır. Meslek hastalıkları ve iş kazalarının minimize edilebilmesi için işyerlerindeki zararlı etkenlerin tespiti son derece önemlidir. Söz konusu faktörlerin ölçümleri iki türde gerçekleştirilebilir ve bu türler kişisel maruziyet ölçümü ve ortam ölçümü olarak adlandırılır. Kişisel maruziyet ölçümleri yapılan işin çeşidi, maruz kalınan faktör ve maruziyet süresi dikkate alınarak yapılan ölçümlerdir. Ortam ölçümleri ise işin sürekli yapılmadığı çalışma ortamlarında, gerekiyorsa çalışanların iş yerinde maruziyetlerinin değerlendirilmesi için kullanılan ve maruziyetin en yüksek olabileceği sabit bir noktadan alınan ölçümlerdir. Yapılan İş Hijyeni ölçümleri yasal mevzuatlar referans alınarak değerlendirilmekte olup tedbirler de bu doğrultu da alınmaktadır. İlgili yasal mevzuatların ortam ölçümleri için vermiş olduğu bir sınır değer olmamakla beraber sınır değer kıyaslamaları maruziyet ölçümlerinde gerçekleştirilmektedir. İş hijyeni ölçümü, iş yeri ortamı ölçümü veya iş sağlığı ve güvenliği ölçümü olarak da adlandırılan bir laboratuvar çalışmasıdır. İşyeri alanlarında nokta veya kişisel maruz kalma şeklinde gerçekleştirilen bir test, ölçüm ve analiz hizmetidir. Risk analizi sırasında, iş sağlığı uzmanı ve işyeri hekiminin talebi doğrultusunda, işletmede yapılması gereken iş hijyeni testleri, ölçümleri ve analizleri belirlenir. Risk analizi sonrasında, işyerinde yapılan tespitlerle kaç noktada, kaç kişide ve hangi ölçüm parametrelerinin uygulanacağı belirlenir. Keşif ve tespit, iş sağlığı uzmanı ve işyeri hekimi tarafından yapılabileceği gibi, iş hijyeni alanında yetkili laboratuvarlar tarafından da yapılabilir. İş Sağlığı ve Güvenliği Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü (İSGÜM) Başkanlığı, iş hijyeni ölçüm, test ve analizine duyulan ihtiyacın belirlenmesi için yetkili laboratuvar keşfini şart koşmaktadır. İş Sağlığı Ölçümleri Çalışanların kullanması gereken kişisel koruyucu ekipman (KKD), iş hijyeni ölçümlerinden, testlerden ve analizlerden elde edilen verilerle iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi tarafından belirlenir. KKD kullanımıyla kronik meslek hastalıklarının ve ani tehlikelerin önlenmesi amaçlanır. İş yeri hekimi veya iş güvenliği uzmanının talebi üzerine iş hijyeni önlemleri yenilenir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş laboratuvarların raporları, iş hijyeni ölçümleri için geçerlidir. Sadece akreditasyon belgesi bulunan laboratuvarların raporları geçerli değildir. AEM Laboratuvarı, uzman kadrosu, teknik olanakları ve kaliteli hizmetiyle Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş ve Türkak tarafından iş hijyeni ölçümleri konusunda akredite edilmiş bir kuruluştur.

İş hijyeni ölçümleri neden önemlidir?

İşverenler, 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun özellikle 10. Maddesi ‘’işveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür.’’ ve 17/07/2013 tarihli resmi gazete de yayımlanan İş yeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmeliğin 5. Maddesi ‘e’ bendinde yer alan ‘’ İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini korumak için; İş yeri bina ve eklentilerinde yeterli aydınlatma, havalandırma ve termal konfor şartlarını sağlar.’’ Maddelerine istinaden iş sağlığı ve güvenliği yönünden çalışma ortamına ve çalışanların bu ortamda maruz kaldığı risklerin belirlenmesine ve tedbirlerin alınmasına yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaları yapmakla yükümlüdür. Bireysel bilinçle düşündüğümüzde de hangi iş kolunda çalışıyor olursak olalım hepimizin hayatında en çok vakit geçirdiği yer olan iş yerlerimiz hayatımızın bir parçası ve en büyük konfora bu alanlarda ihtiyacımız bulunmakta. Aynı zamanda sağlığımızın en çok etkilenebileceği alanlar olduğundan ölçülebilir tüm riskler için önlem almalıyız. Ölçülebilir riskler nelerdir diye düşünürsek, örneğin kesici bir aletle çalışma yapan bir kişinin o alet doğrultusunda yaralanması veya bacalarda ölçüm yapan kişilerin çatıdan düşüp yaralanması öngörülebilir risklerdir ve düşünülerek önlem alınır. Ancak marangozhane de çalışan bir kişinin toz maruziyeti ölçülebilir ve bu doğrultuda önlem alınabilir bir risktir. Aynı şekilde kimyasallarla yakın temasta çalışan kişilerin maruziyetleri de uçucu organik bileşiklerin(VOC) maruziyeti ölçümü ile ölçülebilir ve gerekli KKD’ler, havalandırma desteği sağlanarak kontrol altına alınabilir bir risktir veya bir işçinin kullandığı bir makineden kaynaklı gürültü sebebiyle işitme kaybına uğraması ölçülebilir ve önlenebilir bir risktir. Bu noktada bizler yani İş Hijyeni ve Çevre Laboratuvarları bu ölçümlerin yapılması, değerlendirilmesi ve raporlanması hususunda devreye girmekteyiz. İşverenler 20.08.2013 tarihinde yayımlanan “İş Hijyeni Ölçüm Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik” Madde 5’de yer aldığı üzere ‘’ İşveren, iş hijyeni ölçüm, test ve analizini ön yeterlik veya yeterlik belgesine haiz laboratuvarlara yaptırmakla yükümlüdür.’’ Maddesine istinaden bu ölçümleri yetkili laboratuvarlara yaptırmakla zorunlu kılınmıştır. İş hijyeni ölçümleri, işyerlerinde çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak için yapılan ölçümlerdir. İşyerindeki fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenlerin çalışanlara ve çevreye verdiği zararlar tespit edilir ve gerekli önlemler alınır. Özetle: – Çalışanların maruz kaldığı etmenlerin sınır değerleri belirlenir. Sınır değerler, çalışanların sağlığını ve güvenliğini tehlikeye atmayacak seviyelerdir. Sınır değerlerin aşılması durumunda çalışanlar ciddi sağlık sorunları yaşayabilir. Örneğin, gürültü seviyesi, ışık şiddeti, toz miktarı, sıcaklık, nem gibi fiziksel etmenler; gaz, buhar, duman, sis gibi kimyasal etmenler; bakteri, virüs, mantar gibi biyolojik etmenler sınır değerlerin üzerinde olursa çalışanlar işitme kaybı, görme bozukluğu, solunum yolu hastalıkları, cilt hastalıkları, alerji, enfeksiyon gibi rahatsızlıklarla karşılaşabilir. – İşyerindeki riskler belirlenir ve risk değerlendirmesi yapılır. Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikelerin olasılık ve şiddetini hesaplayarak risk seviyesini belirleyen bir süreçtir. Risk değerlendirmesi ile hangi tehlikelerin öncelikli olarak ele alınması gerektiği ve hangi önlemlerin alınması gerektiği planlanır. – İş hijyeni ölçümleri ile işyerindeki iyileştirme faaliyetleri takip edilir ve etkinliği değerlendirilir. İşyerinde alınan önlemlerin çalışanların sağlığına ve güvenliğine katkı sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir. Örneğin, gürültü seviyesini azaltmak için yapılan ses yalıtımı uygulamasının sonucunda gürültü seviyesinin sınır değerin altına indiği bu ölçümler ile görülür. – İş hijyeni ölçümleri ile işyerinin yasal yükümlülükleri yerine getirilir. İşyerleri, çalışanların sağlığı ve güvenliği ile ilgili yasal mevzuata uygun hareket etmek zorundadır. Bu mevzuat kapsamında işyerleri ölçümleri belirli aralıklarla yapmak ve sonuçlarını kaydetmek zorundadır. Aksi takdirde idari ve cezai yaptırımlarla karşılaşabilir.

İŞ HİJYENİ ÖLÇÜMLERİ NE SIKLIKLA YAPILMALIDIR?

İş hijyeni ölçümlerinin hangi periyotlarda yaptırılması ile alakalı olarak yasal mevzuatlarda şu şekilde yer almaktadır. 20.08.2013 tarihinde yayımlanan “İş Hijyeni Ölçüm Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik” de yine Madde 5’de yer aldığı üzere; a) Güvenli bir çalışma ortamı sağlamak amacıyla risk değerlendirmesi gerçekleştirilirken ve yenilenirken gerekli görülen hallerde fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike kaynaklarının varlığını ortam ve kişisel maruziyet ölçüm, test ve analiziyle tespit eder. b) Alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi açısından, ortam ve kişisel maruziyet ölçüm, test ve analizini tekrarlar. (2) İşveren, aşağıdaki durumlardan herhangi birinin varlığında iş hijyeni ölçüm, test ve analizleri yaptırır veya tekrarlatır: a) İş yeri ortamının veya işin gereği olarak çalışanın kişisel maruziyetinde değişiklik meydana geldiğinde. b) İş yeri hekimi veya iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi halinde. c) İş yerinde gerçekleşen dış denetimlerde istenmesi halinde. Bunlara ek olarak ise yönetmeliğimiz bizleri Madde 8’de aşağıda görüldüğü üzere farklı bir standarda yönlendirmektedir. (1) Numune alma işlemi ulusal ve/veya uluslararası standartlara ve kullanılan metoda göre yapılır. (2) İş yerinde solunum yoluyla maruz kalınan etkenler ile ilgili olarak numune alma ve değerlendirme stratejileri belirlenirken, TS EN 689 “İş yeri Havası-Solunumla Maruz Kalınan Kimyasal Maddelerin Sınır Değerler ile Karşılaştırılması ve Ölçme Stratejisinin Değerlendirilmesi İçin Kılavuz” ve benzeri standartların güncel halleri dikkate alınır. İlgili standardımız ise EK-I da yer aldığı üzere; ‘’Yeterli önleme ve koruma sağlandıktan sonra, durumların yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir. Maruz kalma profilinin istikrarlı olup olmadığını değerlendirmek için her yıl düzenli olarak gerçekleştirilir.’’ ibaresi ile aslında bizlere bu ölçümleri her yıl yaptırmamız gerektiğini açıkça söylemektedir. Dünya çapında meslek hastalığı sebebi ile gerçekleşen ölüm oranları azımsanamayacak kadar yüksek. Alınacak ufak tedbirler ile meslek hastalıkları önlenebilir durumda iken bir çok ihmal bu durumun maalesef olumsuzluğa dönüşmesine sebebiyet vermektedir. Tüm işletmeler tamamı önlenebilir meslek hastalıkları yüzünden en başta insan sağlığı olmak üzere ciddi oranda manevi ve maddi kayıplar vermektedir. Bu noktada kayıplara engel olmak amacı ile zamanında, doğru ve objektif müdahale ile İş Hijyeni Ölçüm Laboratuvarları devreye girmektedir. Günümüzde bu konu ile alakalı bilinç artmakla birlikte bir çok kişinin bu ölçümleri zaman ve sermaye kaybı olarak gördüğüne mecbur kalmadıkça tercih etmediğine ne yazık ki tanıklık ediyoruz. Fakat bu işi yapan yetkili kişiler olarak kendimizi söylemekle yükümlü hissettiğimiz husus zamanında gerçekleştirilip tedbirleri alınmayan bu noktalar uzun vadede insan sağlığı hatta yaşamı başta olmak üzere çok daha büyük manevi ve maddi kayıplara sebebiyet vermektedir. İş hijyeni ölçümleri; risk değerlendirmesi aşamasında, çalışma ortam koşulları değiştiğinde veya denetimlerde talep edildiğinde yapılmalıdır. Ayrıca şu durumlarda ölçümlerin tekrarlanması zorunludur:

• İşyeri ortamında veya üretim yönteminde değişiklik yapılması.
• İşyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi.
• Alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi.

Ölçüm, test ve analizler mutlaka "İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik" kapsamında yeterlik belgesine sahip laboratuvarlara yaptırılmalıdır.

İş hijyeni ölçümlerini kim yapabilir?

İşveren, hijyen ölçümlerini, testlerini ve analizlerini gerçekleştirecek laboratuvarı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yayımlanan ve 20.08.2013 tarihli 28741 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Hijyen Ölçümleri, Testleri ve Analizleri Yapan Laboratuvarlar Hakkındaki Yönetmeliğe göre yetkilendirilmiş laboratuvarlar arasından seçmelidir. Yetkilendirilmiş bir laboratuvar tarafından gerçekleştirilen her hijyen ölçümü, testi ve analizinin sonuçları, hijyen ölçüm, test ve analiz yöntemlerinde belirtilen tüm talimatlara uygun olarak, doğru, açık, kesin ve objektif bir şekilde rapor edilecektir. Raporlarda, kişisel maruziyet ölçümlerinin sonuçları mesleki maruziyet sınırlarıyla karşılaştırılır. Ancak, işyerlerinde yapılan çevresel ölçümlerin sonuçları bu sınırlarla karşılaştırılamaz. Bu ölçümlerin sonucu olarak, işveren, kaynak, çalışma ortamı veya çalışanlar için kontrol önlemleri alarak bu faktörleri ortadan kaldıracak veya kabul edilebilir bir seviyeye indirecek süreçler ve yöntemler uygulamalıdır.

İş hijyeni ölçümleri nasıl yapılır?

İş hijyeni ölçümleri, işyerlerinde çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak için yapılan önemli bir faaliyettir. İş hijyeni ölçümleri, işyerindeki fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkenlerin çalışanlara ve çevreye verdiği zararları belirlemek, değerlendirmek ve önlemek amacıyla yapılır. İşverenlerin yasal sorumluluklarını yerine getirmelerine ve çalışanların sağlıklı ve verimli bir şekilde çalışmalarına yardımcı olur. İşyerinin özelliklerine, faaliyet alanına ve risk seviyesine göre planlanır ve uygulanır. Aşağıdaki adımlar izlenir: – Öncelikle, işyerindeki tehlikeli etkenlerin tespiti için bir ön değerlendirme yapılır. Bu aşamada, işyerinin fiziki yapısı, çalışma ortamı, kullanılan malzeme ve makineler, çalışma süreçleri ve yöntemleri, çalışanların sayısı, niteliği ve maruziyet süreleri gibi faktörler göz önünde bulundurulur. – Daha sonra, tehlikeli etkenlerin hangilerinin öncelikli olarak ölçülmesi gerektiği belirlenir. Bu aşamada, etkenlerin sıklığı, yoğunluğu, süresi ve etkisi gibi kriterler dikkate alınır. Ayrıca, işyerinde daha önce yapılmış olan ölçüm sonuçları, çalışanların sağlık durumu ve şikayetleri, iş kazaları ve meslek hastalıkları istatistikleri gibi veriler de değerlendirilir. – Ardından, seçilen etkenler için uygun ölçüm yöntemleri ve cihazları seçilir. Bu aşamada, etkenlerin özellikleri, ölçüm amaçları, standartları ve yöntemleri göz önünde bulundurulur. Ayrıca, ölçüm cihazlarının kalibrasyonu, bakımı ve kullanımı gibi hususlar da dikkat edilir. – Son olarak, belirlenen etkenler için ölçüm planı hazırlanır ve uygulanır. Bu aşamada, ölçüm zamanı, yeri, süresi ve sıklığı gibi parametreler belirlenir. Ayrıca, ölçüm sırasında çalışma ortamının normal koşullarda olması sağlanır. Ölçüm sonuçları kaydedilir ve raporlanır. İş hijyeni ölçümleri, çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak için işyerindeki fiziksel, kimyasal ve biyolojik riskleri belirlemek ve değerlendirmek amacıyla yapılan ölçümlerdir. İşverenlerin yasal yükümlülüklerini yerine getirmelerine, çalışma ortamını iyileştirmelerine ve iş kazaları ve meslek hastalıklarını önlemelerine yardımcı olur. 30/06/2012 tarih ve 28339 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 6331 No’lu İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve mevcut sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesi için işveren ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülükleri düzenlenmiştir. İş Kanunu Madde 10 Bent (4)’e göre işveren, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönünden çalışma ortamına ve çalışanların bu ortamda maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlamalıdır. İş Hijyeni kapsamında yapılan ölçümler işletmelere hangi noktalarda ne tür önlemin alınacağı (kaynakta kontrol, ortamda kontrol, kişisel koruyucu ekipman) ve sağlık taramalarında işçilerin hangi testlere tabi tutulacağı ile ilgili ayarlamaların gerekliliği konusunda bilgi vermektedir. Bu kapsamda; Aydınlatma Ölçümlerinin Yapılması, Raporlanması ve Aydınlatma Haritalarının Hazırlanması, Termal Konfor Ölçümlerinin (PMV, PPD, WBGT In/Out) Yapılması ve Raporlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Gürültü Ölçümlerinin Yapılması, Raporlanması ve Gürültü Dağılım Haritalarının Hazırlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Toz Ölçümlerinin Yapılması, Raporlanması ve Toz Dağılım Haritalarının Hazırlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Uçucu Organik Bileşikler (VOC) Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Ağır Metal Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet İnorganik Asit Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Serbest Silis (Silika) Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Kömür Tozunda Kuartz-Silika Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Alkalin Toz Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Lif Sayımı Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Lastik Tozu ve Lastik Buharı Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Karbon Siyahı Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Amonyak Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Ortam ve Kişisel Maruziyet Formaldehit Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Kişisel Maruziyet Titreşim Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Toksik Gaz Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, Elektrik, Manyetik ve Elektromanyetik Alan ve Radyasyon Ölçümlerinin Yapılması ve Raporlanması, konularında ulusal ve uluslararası metotlara uygun şekilde, konusunda deneyimli ve uzman personel ile modern ölçüm cihazları ve ekipmanları kullanarak hızlı, güvenilir ve kaliteli hizmet vermektedir.

İş Hijyeni Ölçüm Türleri

• Fiziksel Risk Etmenleri: Gürültü, titreşim, termal konfor, aydınlatma, elektromanyetik alan ve radyasyon ölçümleri.
• Kimyasal Risk Etmenleri: Toz, ağır metal, anlık gaz (amonyak, formaldehit vb.), VOC (Uçucu Organik Bileşikler) ve asbest ölçümleri.
• Biyolojik Risk Etmenleri: Mantar, virüs, bakteri ve parazit analizleri.

En Sık Uygulanan Ölçüm Yöntemleri

1. Aydınlatma ve Işık Şiddeti

TS EN 12464 standardına göre yapılan bu ölçüm, çalışma alanlarında göz sağlığını korumak ve iş kazalarını önlemek amacıyla gerçekleştirilir. Faaliyet alanına göre gereken lüks değerleri analiz edilerek raporlanır. Aydınlatma, ortamı ve nesneleri görünür kılmak için ışığın uygulanmasıdır. Sağlıklı bir iş yeri ve görsel çalışma için güvenli bir çalışma ortamı oluşturmanın en önemli önceliklerinden biri uygun aydınlatmadır. Aydınlatma yoğunluğu arttıkça, yapılan işin detayları daha doğru bir şekilde görülür ve bunun sonucunda hata oranı azalır, bu da çalışanın performansında büyük bir artışa yol açar. Çalışan sağlığı için uygun aydınlatma koşullarını sağlamak amacıyla aşağıdaki parametreler dikkate alınmalıdır: Çalışma alanındaki aydınlatma seviyesi Çalışma alanındaki parlak yüzeylerin dağılımı Çalışma ekipmanının ve çalışma nesnelerinin boyutu İşyerindeki nesnelerden ne kadar ışık yansıyor? İş yerindeki nesneler ile çevresindeki alan/arka plan arasındaki kontrast oranı. Çalışma ortamında görülebilen nesnelerin fark edilmesi ne kadar sürer? Çalışan bilgileri

2. Termal Konfor Ölçümü

Hava sıcaklığı, hava akım hızı, nem ve radyal ısının çalışanlar üzerindeki etkisini ölçer. Isı üretiminin çevreye olan ısı kaybıyla dengelenemediği (aşırı sıcak veya soğuk) alanlarda termal denge analizi yapılır. Termal konfor, bir iş yerindeki çalışanların büyük çoğunluğunun, fiziksel ve zihinsel faaliyetlerine devam ederken, iklim açısından belirli bir konfor seviyesinden, yani uygun sıcaklık, nem ve hava akışı koşullarından yararlanması gerektiği anlamına gelir. Kapalı bir ortamda, termal konfor belirli bir süre sonra hissedilir. Çevreyle ısı alışverişini etkileyen dört faktör vardır. Sıcaklık Nem Hava akışı Radyant ısı

3. Toz Ölçümü (Kişisel ve Ortam)

Tozlar; solunabilir ve toplam toz olarak ikiye ayrılır. Atölyeler, üretim alanları, depolar ve halı kaplı ofislerde personelin maruz kaldığı toz konsantrasyonu ölçülür. Kişisel toz ölçümünde, çalışanın üzerine takılan cihazlarla doğrudan soluma bölgesindeki veriler toplanır. Tozlar, parçacık boyutu 300 mikron veya daha az olan ve kimyasal ve fiziksel özellikleri onları oluşturan malzemenin yapısına benzeyen ve uzun süre havada asılı kalabilen parçacıklardır. Havada bulunan toz, kimyasal dumanlardan, biyolojik olarak kirletici mikroorganizmalardan, zararlı gazlardan, çözücü buharlarından, havada asılı kalan parçacıklardan ve diğer birçok benzer olaydan kaynaklanır. Bu nedenlerden dolayı, toz miktarı sürekli değişir ve iş yerinde ne kadar toz olduğunu görsel olarak bilemeyiz. Tozun tam miktarını belirlemek için toz ölçümleri yapılmalıdır. İşyerindeki toz analizleri için gerekli numuneler, yetkili personel tarafından farklı gözenek çaplarına sahip filtreler üzerine numune alma pompalarıyla toplanır. Laboratuvarımıza ulaşan numuneler, MDHS 14/3 standardına uygun olarak gravimetrik analiz yöntemiyle analiz edilir, Toz Kontrolü Yönetmeliği esas alınarak değerlendirilir ve mg/m³ formatında raporlanır.

4. Gürültü Ölçümü ve Stratejileri

Çevre kalitesini ve insan sağlığını etkileyen önemli faktörlerden biri de gürültüdür. Sanayinin gelişmesiyle birlikte gürültü, sanayi işçileri arasında ciddi işitme kaybının önde gelen nedenidir. Ses yoğunluğu, frekansı ve maruz kalma süresi, insanlarda işitme kaybına neden olan faktörlerdir. İş yerlerinde maruz kalma düzeyini en aza indirmek için koruyucu önlemler almak, iş verimliliğini artırmak ve maliyetleri düşürmek için de önemlidir. Çevre ve Maruziyet değerlendirmesinde temel tanımlar: Desibel: Ses basınç seviyesine dayalı gürültü değerlendirme ölçüsü, Db Kullanılan ağırlıklandırma eğrisine göre gürültü seviyesi ölçümü, dBA veya dBC. İnsan kulağının frekansa bağlı olarak sese duyarlılığı, dBA Darbe gürültüsünün (dBC) ölçümü ve değerlendirilmesi. Gürültü maruziyeti üç farklı strateji ile ölçülür:

• Görev Tabanlı Ölçüm: Belirlenmiş alt görevlerin süreleri kesin ise uygulanır.
• İş Tabanlı Ölçüm: Detaylı iş analizinin yapılamadığı durumlarda kullanılır.
• Tam Gün Ölçüm: Karmaşık ve değişken maruziyetlerin bulunduğu durumlarda tercih edilir.

5. Titreşim Ölçümü

Kişisel maruziyetin ölçüldüğü bu süreç iki ana grupta değerlendirilir:

• El-Kol Titreşimi: Damar, kemik ve eklem bozukluklarına yol açabilecek mekanik titreşimleri kapsar.
• Bütün Vücut Titreşimi: Özellikle bel ve omurga sağlığını etkileyen titreşimleri analiz eder.

6. VOC (Uçucu Organik Bileşikler) ve Gaz Tayini

Kimyasal maddelerin işlendiği proseslerde havaya yayılan bileşiklerin konsantrasyonu belirlenir. Bu ölçüm, çalışanların kimyasal zehirlenme ve meslek hastalıklarından korunması için hayati önem taşır. Uçucu organik bileşikler (VOC'ler), çoğu renksiz ve kokusuz olan bir grup sıvı gazdır. VOC'ler, atmosferin alt katmanlarında ozon tabakasını oluşturmak için diğer kirleticilerle reaksiyona girer ve tehlikeli sonuçlar doğurur. Yüksek VOC konsantrasyonları, insan sağlığına doğrudan zarar vererek ve çevreyi kirleterek kanserojen etkiye neden olabilir. Çalışma ortamındaki uçucu organik bileşiklerin belirlenmesi için, ölçüm türüne göre yetkili personel tarafından bir örnekleme pompası yardımıyla numune(ler) alınır. Laboratuvarımıza ulaşan numuneler, TS IS 16200-1 standardında belirtilen yönteme uygun olarak Gaz Kromatografisi cihazı ile analiz edilir, Kimyasallarla İlgili İşlerde Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliğinin Ek-1'ine göre değerlendirilir ve mg/m³ formatında raporlanır.

Diğer

• Toksikoloji: Kimyasal maddelerin organizmalar üzerindeki zararlı etkilerinin incelenmesi.
• İş Sağlığı Standartları: Çalışma ortamında uyulması gereken yasal limitler ve kriterler.
• Havadan Bulaşan Hastalıklar: Solunum yoluyla bulaşabilecek biyolojik risklerin yönetimi.
• İç Ortam Hava Kalitesi: Kapalı alanlardaki hava temizliği ve kirletici konsantrasyonları.
• Cilt Bozuklukları: Kimyasal veya fiziksel etkenlerin deri üzerindeki tahriş edici etkileri.
• Gürültü: İşitme kaybına yol açabilecek ses seviyelerinin ölçümü ve kontrolü.
• Radyasyon: İyonlaştırıcı ve iyonlaştırıcı olmayan ışınların sağlık üzerindeki etkileri.
• Termal Stres: Aşırı sıcak veya soğuk ortamların vücut dengesine etkisi.
• Anatomi: İşle ilgili kas ve iskelet sistemi zorlanmalarının yapısal incelenmesi.
• Biyolojik Etmenler: Bakteri, virüs ve mantar kaynaklı iş kazası ve meslek hastalıkları.
• Kimyasal Etmenler: Gaz, toz ve buharların analiz edilmesi ve maruziyet sınırları.
• Aydınlatma: Göz sağlığı ve iş verimliliği için gerekli lüks değerlerinin ölçümü.
• Kişisel Koruyucu Donanım: Risklerin kaynağında kesilemediği durumlarda kullanılan ekipmanlar.
• Havalandırma: Kirli havanın tahliyesi ve taze hava akışının mühendislik kontrolleri.
• Titreşim: El-kol ve bütün vücut sarsıntılarının mekanik analizi.
• Numune Alma ve İzleme: Ortamdan alınan verilerin laboratuvar ortamında doğrulanması.
• Ortam Tozu Ölçümü: Partikül boyutlarına göre (PM1, PM2.5, PM5, PM10) toz konsantrasyonu analizi
• Solunabilir Toplam Toz Ölçümü: Akciğerlere kadar ulaşabilen toz miktarı tayini
• Ortam Gürültüsü Ölçümü: Çalışma alanındaki genel ses seviyesi haritalandırması
• Ortam Titreşim Ölçümü: Yapısal veya makine kaynaklı sarsıntıların analizi
• Ortam Kimyasal Ölçümü: Havada asılı kalan kimyasal maddelerin tespiti
• Ortam Aydınlatması Ölçümü: Çalışma yüzeylerindeki ışık şiddeti (Lüks) kontrolü
• Termal Konfor Ölçümü: Sıcaklık, nem ve hava akım hızı dengesinin ölçümü
• Ortam VOC Ölçümleri: Uçucu organik bileşiklerin toplam yoğunluk analizi
• Benzen Ölçümü: Kanserojen risk taşıyan benzen maruziyet kontrolü
• Ksilen Ölçümü: Solvent bazlı süreçlerde ksilen buharı tayini
• Formaldehit Ölçümü: Yapıştırıcı ve reçine üretim süreçleri kontrolü
• Toluen Ölçümü: Boya ve tiner kullanılan alanlarda toluen analizi
• Amonyak Ölçümü (NH2): Endüstriyel temizlik ve soğutma sistemleri sızıntı kontrolü
• Hidrojen Sülfür Ölçümü (H2S): Atık su ve petrol türevi işlemlerde gaz analizi
• Azot Oksit Ölçümü (NOx): Yanma ürünleri ve egzoz emisyonu kontrolü
• Oksijen Ölçümü (O2): Kapalı alanlarda güvenli solunum seviyesi kontrolü
• Karbon Monoksit Ölçümü (CO): Eksik yanma sonucu oluşan zehirli gaz tayini
• Kükürt Dioksit Ölçümü (SO2): Endüstriyel yakıt kullanımı kaynaklı gaz ölçümü
• Sülfürik Asit Ölçümü (H2SO4): Asit buharı ve sislerinin yoğunluk ölçümü

İş hijyeni ölçümleri için hangi kurumlar yetkilidir?

İş hijyeni ölçümleri, işyerlerinde çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak için yapılan önemli bir faaliyettir. Çalışma ortamında bulunan fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkenlerin düzeyleri belirlenir ve meslek hastalıkları ile iş kazalarının önlenmesi için gerekli tedbirler alınır. İş hijyeni ölçümleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde yasal bir zorunluluktur. İşverenler, işyerlerinde iş hijyeni ölçümlerini yaptırmakla ve sonuçlarını ilgili kurumlara bildirmekle yükümlüdür. Peki, iş hijyeni ölçümleri için hangi kurumlar yetkilidir? Ölçümleri yapacak laboratuvarların, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın bağlı kuruluşu olan İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü’nden (İSGÜM) yetki alması gerekmektedir. Yetki almak için laboratuvarların, TS EN ISO/IEC 17025 standardına göre oluşturulmuş bir kalite yönetim sistemine sahip olması, yetki alınacak parametrelerden TÜRKAK’tan akreditasyon veya İSGÜM’den yeterlilik alması, karşılaştırma veya yeterlik deneylerine katılım sağlaması, laboratuvar yöneticisi, kalite yöneticisi ve deney personeli olmak üzere en az 3 kişiden oluşması, ölçüm belirsizliği hesapları, validasyon veya doğrulama çalışmalarını yapması, kullanılacak cihaz, alet ve ekipmanların kalibrasyonunu yapması, personele kişisel koruyucu donanım ve diğer yardımcı malzemeler vermesi, tutulan bütün kalite yönetim sistemi kayıtlarını en az 10 yıl süreyle saklaması gibi şartları yerine getirmesi gerekmektedir. İSGÜM’den yetki alan laboratuvarlar, iş hijyeni ölçüm, test ve analiz raporlarını İSG-KATİP sistemi üzerinden bildirmek zorundadır. Ölçüm tarihinden itibaren 1 ay içerisinde tamamlanacak şekilde yapılmalıdır. Ayrıca, işverenler de iş hijyeni ölçüm, test ve analiz kayıtlarını ilgili mevzuatla belirlenen sürelere uygun olarak saklamalıdır. Mevzuatla belirlenmeyen kayıtlar için saklama süresi 10 yıldır.