İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ HİZMETLERİNDE
YÜKSEKTE ÇALIŞMA (IRATA) EĞİTİMİ

Yüksekte çalışma nedir?

Çalışma hayatında çalışanlar tarafından yürütülmekte olan çeşitli iş ve faaliyetler, çalışanların genel olarak açık ve kapalı ortamlarda özel olarak ise ofis ortamında, yerin altında, yüksek yerlerde, su üstünde veya altında vb. farklı şart ve koşullarda çalışmasını gerektirebilmektedir. Birçok sektörde yürütülmekte olan işlerin doğası gereği ortaya çıkardığı olumsuz çalışma koşullarının en yaygın olanlarından birisi de şüphesiz ki çalışanların düşme riskine maruz kaldıkları yüksekte çalışmalardır. Ülkemiz mevzuatında yüksekte çalışma “seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma” şeklinde tanımlanmaktadır [1]. Mevzuatımızda belirtilen tanımın konuyu geniş yelpazede değerlendirdiği ve bir faaliyetin yüksekte çalışma olarak dikkate alınabilmesi için iki hususun aynı anda bir araya gelmesi gerektiği görülmektedir. Bu hususlar seviye farkı ve yaralanma ihtimalidir. Seviye farkı yani yükseklik ile ilgili olarak bazı Avrupa Birliği ülkeleri, Amerika Birleşik Devletleri, Avustralya gibi ülkelerde farklı sınır değerleri yer almaktadır. Mevzuatımızda ise bir rakamsal sınırlamaya gidilmemiş ve kapsam daha geniş tutulmuştur.Birçok sektörde yürütülmekte olan işlerin doğası gereği ortaya çıkardığı olumsuz çalışma koşullarının en yaygın olanlarından birisi de şüphesiz ki çalışanların düşme riskine maruz kaldıkları yüksekte çalışmalardır. Ülkemiz mevzuatında yüksekte çalışma “seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma” şeklinde tanımlanmaktadır. Türkiye’de özellikle inşaat sektöründe önemli sayıda iş kazası meydana gelmektedir. Bu kazaların büyük bölümü yüksekten düşme şeklinde gerçekleşmektedir. Ancak sadece inşaatlarda çalışanların değil, merdiven kullanarak çalışan tüm çalışanların bu eğitimi alması zorunludur. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’nde “seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma; yüksekte çalışma olarak kabul edilir” şeklinde yükseklikten bağımsız olarak yaralanma ihtimalinin geçerli olduğu her seviye yükseklik olarak tanımlanmıştır.

Yüksek çalışma ile ilgili istatistiki bilgiler

Kişilerin Düşme İhtimalini Arttıran Kişisel Etkenler

Düşmeler, temel olarak hemzemin yani aynı seviyede oluşan düşmeler ve seviye farkı sebebiyle gerçekleşen yüksekten düşmeler şeklinde iki sınıfa ayrılabilir. Yüksekten düşmeler seviye farkı sebebiyle oluşan çarpma etkisi de göz önüne alındığında daha ciddi sonuçlar doğurmakta ve yüksekte çalışmanın yapıldığı iş ve işyerlerinde sıkça yaşanmaktadır.

• Alt vücudun güçsüz olması
• Yürüyüş şekli ve denge ile alakalı problemler
• Psiko-aktif ilaçların kullanımı
• Postural baş dönmeleri
• Zayıf görme
• Ayak ve/veya ayakkabılar ile ilgili sorunlar
• İlerlemiş yaş
• Yorgunluk
• Kasların zayıf olması
• Önceki düşmeler
• Şeker hastalığı, artrit vb. kronik durumlar
• Düşme/yükseklik korkusu

Kişilerin Düşme İhtimalini Arttıran Çevresel Etkenler

• İşyeri zeminindeki döküntüler
• Çalışma yüzeyindeki buzlanma, kar ve yağmur
• Gevşek zemin malzemeleri
• Zayıf / yetersiz aydınlatma
• Düz olmayan / aşırı pürüzlü çalışma zeminleri
• Hızlı çalışma temposu
• Sıvı ve/veya yağ kullanımını içeren işler
• Planlama yapılmadan çalışılması
• Yetersiz kontrol ve gözetim
• İlgili görevle alakalı bilgi ve eğitimin yetersiz verilmiş olması
• Düşmeye karşı uygun olmayan koruyucu yöntemin seçilmesi
• Seçilen ekipmanın uygun olmayacak şekilde kurulması ve / veya kullanılması
• Görev için gerekli ekipman ve/veya kişisel koruyucu donanımın tedarik edilmemiş olması
• Daha güvenli bir çalışma yöntemi varken uygun olmayan çalışmada ısrar edilmesi

Kimler yüksekte çalışamaz?

Kronik rahatsızlığı olanlar yüksekte çalışamaz. Hiper ve hipo tansiyonu bulunan, Kalp hastalığı olan, hipoglisemi, nörolojik hastalıkları (epilepsi, Parkinson), psikiyatrik hastalıkları, vertigosu(Baş Dönmesi) bulunanlar yüksekte çalışmazlar. Yüksekte çalışmaya engel olabilecek vucud bütünlüğünde sorunu olan çalışanlar yüksekte çalışamaz.

• 18 yaş altı çalışanlar,
• Gebe ve emziren kadınlar,
• Kronik rahatsızlığı olanlar (Tansiyon, kalp hastalığı, hipoglisemi, nörolojik hastalıklar (epilepsi, parkinson vb.), psikiyatrik hastalıklar, vertigo),
• Yükseklik korkusu olanlar,
• Yüksekte çalışmaya engel olabilecek şekilde vücut bütünlüğünde sorun olanlar,

Bu niteliklerden birine dahi sahip olan çalışanlar yüksekte çalışamazlar.

IRATA Nedir?

Merkezi İngiltere’dedir. Açılımı; Industrial Rope Access Trade Association yani Endüstriyel İple Erişim Ticaret Birliği’nin kısaltılmasıdır.

SPRAT Nedir?

Merkezi Amerika’dadır. Açılımı; The Society of Professional Rope Access Technicians yani Profesyonel İple Erişim Teknisyenleri Derneğinin kısaltılmısıdır. IRATA ve SPRAT; Yüksekte çalışma belgesi değil, iple erişim teknisyeni belgesidir.

Yüksekte çalışma eğitimi nedir?

6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bağlı yönetmeliklerinde; seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda çalışma yüksekte çalışma olarak tanımlanır. Türkiye’de özellikle inşaat sektöründe önemli sayıda iş kazası meydana gelmektedir. Bu kazaların büyük bölümü (530) yüksekten düşme şeklinde gerçekleşmektedir. Ancak sadece inşaatlarda çalışanların değil, merdiven kullanarak çalışan tüm çalışanların yüksekte çalışma eğitimi alması zorunludur.

Yüksekte çalışma eğitimi kimler tarafından verilebilir?

Yüksekte çalışma eğitimini, SPRAT veya IRATA gibi uluslararası sertifikasyonlara sahip olan profesyonel eğitmenler vermektedir. Anka Tek OSGB olarak, bu alanda uzman kadromuzla hizmet sunuyor, çalışanlarınızın uluslararası standartlarda eğitim almasını sağlıyoruz. Bu eğitim, iki kademeli olarak gerçekleştirilmektedir: teorik bilgi aktarımı ve pratik uygulama.

Yüksekte çalışma eğitimi neden alınmalıdır?

Yüksekte yapılan işler, iş kazalarının en sık yaşandığı alanlardan biridir. İSG Genel Müdürlüğü’nün verilerine göre her yıl yaşanan ölümcül iş kazalarının önemli bir kısmı yüksekten düşme kaynaklıdır. Bu kazaların büyük bölümü, temel güvenlik önlemlerinin alınmaması ve çalışanların yeterli eğitime sahip olmaması nedeniyle meydana gelir. Yüksekte Güvenli Çalışma Eğitimi, bu riskleri minimize ederek çalışanların hem kendilerini hem de ekip arkadaşlarını korumalarını sağlar. Eğitim sayesinde çalışanlar:

• Güvenli çalışma ortamını nasıl oluşturacaklarını,
• Kişisel koruyucu donanımları (emniyet kemeri, halat, kanca, baret vb.) doğru kullanmayı,
• Riskleri önceden fark ederek doğru tepki vermeyi,
• Acil durumlarda doğru davranış biçimlerini öğrenirler.

Yüksekte çalışma eğitiminin amacı nedir?

Yüksekte çalışacak personelin güvenli bir biçimde çalışmasını sağlayacak bilgiler ile donanması ve kaza anlarında gerekli kurtarma görevlerini yerine getirebilecek seviyede eğitilmesini sağlamaktır. Bu eğitimin amacı düşme başta olmak üzere yüksekte çalışmadan kaynaklanan iş kazalarının önlenebilmesini ve tüm çalışanların işlerini sağlıklı ve güvenli şekilde yürütebilmelerini sağlamak amacıyla genel hatlarıyla bilgi vermektir. Eğitimde yüksekte çalışma ile ilgili risklerin nasıl değerlendirilip kontrol altına alınacağına ve yüksekte güvenli çalışmanın sağlanması için alınacak toplu ve kişisel koruyucu tedbirler ile çalışma yöntemleri ve kullanılabilecek iş ekipmanlarına dair genel seviyede bilgiler verilmiştir. Her türlü çalışma alanında çalışma ekipmanlarının doğru kullanımı, bakımı ve kontrolünü sağlamanın yanı sıra mevcut tehlike ve risklere karşı farkındalık oluşturmaktır. Yüksekte montaj, demontaj, bakım-onarım ve temizlik işleri yapacak çalışanların bu eğitimi alması yasal zorunluluktur. Katılımcıları, yüksekte yapacakları çalışmalarda güvenli bir şekilde çalışmalarını tamamlamaları için gerekli olan asgari yüksekte güvenli çalışma metotları konusunda bilgilendirmektedir. Çalışma hayatı ile iç içe olan yüksekte çalışmaya gerekli önem verilmediğinde, özellikle düşme şeklinde birçok iş kazasının yaşandığı ve bu sebeple birçok çalışanın düşmenin ağır etkileri de dikkate alındığında hayatını kaybettiği görülmektedir. Hazırlanan bu rehberin ana amacı; düşme başta olmak üzere yüksekte çalışmadan kaynaklanan iş kazalarının önlenebilmesini ve tüm çalışanların işlerini sağlıklı ve güvenli şekilde yürütebilmelerini sağlamak amacıyla genel hatlarıyla bilgi vermektir. Rehber; yüksekte çalışma yapılan bütün işyerlerindeki işverenler, çalışanlar ve teknik personel ile yüksekte çalışma içeren işlerin planlanması ve hazırlık aşamalarında bulunan herkesin faydalanması için hazırlanmıştır. Rehber içeriğinde, yüksekte çalışma ile ilgili risklerin nasıl değerlendirilip kontrol altına alınacağına ve yüksekte güvenli çalışmanın sağlanması için alınacak toplu ve kişisel koruyucu tedbirler ile çalışma yöntemleri ve kullanılabilecek iş ekipmanlarına dair genel seviyede bilgiler verilmiştir.

Yüksekte çalışma eğitiminin mevzuattaki yeri

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 17. maddesine ve 15.05.2013 tarih ve 28648 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmeliği’nin 5. maddesine göre; işverenler, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlamakla yükümlüdür. Ayrıca 25786 sayılı yapı işlerinde iş sağlığı ve güvenliği yönetmeliği ve 28695 sayılı kişisel koruyucu donanımların (KKD) işyerlerinde kullanılması hakkında yönetmelik gereği de bu eğitimin alınması zorunludur. Yargıtayca verilen içtihat niteliğinde bazı kararlar ile de eğitimin önemine vurgu yapılmıştır: Yargıtay 10. Hukuk Dairesi 23.03.1982 tarih ve 1498 esas sayılı ve 1701 karar sayılı kararında; “İşçiyi eğitmeden çalıştırmaya başlayan işveren, meydana gelen iş kazasından sorumludur.” ifadesine yer verilmiş [46], bir diğerinde ise Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 16.06.2004 tarih ve 2004/21-365 esas sayılı ve 2004/369 karar sayılı kararında “İş sağlığı ve güvenliği konusunda eğitim, bir kısım mevzuat ve hükümlerini içeren belgelerin verilmesiyle değil, eylemli olarak bu bilgilerin aktarılması ve öneminin kavratılması ile sağlanabilir.” denilmektedir.

Yüksekte çalışma eğitimi konuları

• Yükseklik ile ilgili tanımlar, yüksekte çalışmanın kuralları
• Düşmeye neden olan faktörler
• Düşmenin nedenleri ve süresi
• Yüksekte çalışmada oluşabilecek riskler
• Yüksekte çalışmada risklerden korunma yöntemleri
• Toplu koruma yöntemleri ve kişisel koruma yöntemleri
• Tehlikeli ve güvensiz durumlar, alınması gereken önlemler
• Ankrajlar, merdivenler, korkuluklar, kalıp sistemleri, iskeleler
• Sağlık ve güvenlik işaretleri
• Yüksekte çalışmada kullanılacak teknik malzeme ve kişisel koruyucular
• Uygulama

Yüksekte çalışma eğitimi süresi

Yüksekte çalışma eğitimi süresi, kurumların talebine göre değişiklik göstermektedir. Temel eğitim süresi 1 gün, uygulamalı olarak verilen eğitimler ise 4 güne kadar çıkabilmektedir.

Farklı sektörlere göre yüksekte güvenli çalışma uygulamaları

Yüksekte çalışma her sektörde farklı riskler ve gereklilikler taşır. Bu nedenle, Analitik OSGB olarak eğitim içeriklerimizi sektörün dinamiklerine göre uyarlıyoruz. Her sektör için özel senaryolar, uygulama alanları ve örnek vaka çalışmalarıyla katılımcılara gerçek hayata uygun deneyim kazandırıyoruz.

1. İnşaat Sektöründe Yüksekte Güvenli Çalışma

İnşaat sektörü, yüksekten düşme kazalarının en sık yaşandığı alanlardan biridir. İskele kurulumu, cephe montajı, çatı çalışmaları gibi alanlarda doğru donanım kullanımı ve güvenlik bilinci büyük önem taşır. Analitik OSGB bu sektörde şu konularda kapsamlı uygulamalar gerçekleştirir:

• İskele güvenliği,
• Düşme durdurucu sistemler,
• Emniyet kemeri kullanımı,
• Kurtarma senaryoları.

Eğitim sonunda katılımcılar, yüksek alanlarda ekip çalışmasıyla güvenli biçimde görev yapabilecek seviyeye gelir.

2. Otellerde ve Temizlik Sektöründe Yüksekte Çalışma

Otel, plaza, AVM ve rezidanslarda dış cephe cam temizliği, tabela montajı veya bakım işleri gibi faaliyetler yüksekte çalışma kapsamındadır. Bu alanlarda genellikle taşeron ekipler görev aldığı için işverenin eğitimi belgelemesi yasal zorunluluktur. Analitik OSGB bu sektöre özel olarak şu uygulamalı eğitimleri sunar:

• Cephe temizliği güvenliği,
• Platform ve vinç kullanımı,
• Dış cephe erişim sistemleri,
• KKD kontrolleri.

Hijyen, hız ve güvenliğin bir arada yürütülmesi gereken temizlik sektöründe, eğitimli personel iş kazası riskini sıfıra indirir.

3. Enerji ve Telekomünikasyon Sektöründe Yüksekte Güvenli Çalışma

Direklerde, trafolarda, enerji nakil hatlarında veya kulelerde çalışan personeller için yüksekte çalışma eğitimi hayati öneme sahiptir. Bu sektörlerde yapılan en ufak bir hata hem ciddi yaralanmalara hem de sistemsel kesintilere neden olabilir. Analitik OSGB bu alanda özel modüller sunar:

• Direk tırmanma teknikleri,
• Halat ve ankraj güvenliği,
• Elektrik hatlarında izolasyon farkındalığı,
• Acil durum ve kurtarma eğitimi.

Enerji ve telekom sektörlerinde eğitimli personel, yalnızca kendi güvenliğini değil, milyonlarca kullanıcının kesintisiz hizmetini de korur.

4. Sanayi ve Fabrika Alanlarında Yüksekte Çalışma

Fabrika çatılarında bakım, aydınlatma montajı, raf sistemlerinde çalışma veya vinçle yükleme gibi görevlerde çalışan personeller için bu eğitim zorunludur. Analitik OSGB’nin sanayi sektörüne özel programları şunları kapsar:

• Kapalı alanlarda yüksekte çalışma,
• Vinç ve raf sistemlerinde güvenlik,
• KKD kontrolü ve bakım planlaması.

Sanayi tesislerinde alınan bu eğitimler, iş verimliliğini artırırken iş kazası oranlarını düşürür.

5. Montaj, Reklam ve Bakım Hizmetlerinde Yüksekte Çalışma

Reklam tabelası montajı, klima kurulumu, güneş paneli yerleştirme gibi dış mekan işlerinde çalışan ekipler için de yüksekte güvenli çalışma eğitimi gereklidir. Analitik OSGB, bu sektöre yönelik olarak şu konularda eğitim verir:

• Tabela ve panel montaj güvenliği,
• Taşınabilir merdiven ve sepet platform güvenliği,
• Hava koşullarında çalışma bilinci.

Bu eğitim, kısa süreli ama yüksek riskli işlerde görev yapan personelin farkındalığını artırarak iş kazalarını önler.

"Güvenlik, bir varış noktası değil; sürekli bir yolculuktur." — Dr. Ahmet Yılmaz